CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

2
tâm hồn của người dân quê - những con người cực nhọc nghèo khổ, nhưng
vẫn yêu đời, trong sáng và tài hoa.
Sau cách mạng tháng tám, Kim Lân tiếp tục viết về làng quê Việt Nam.
Trong những tác phẩm: Làng, Vợ nhặt, Bố con ông gác máy bay trên núi
Côi Kê, Người chú dượng ông tiếp tục viết về những cảnh đời Tội
nghiệp, khốn khó và sự đổi đời của người nông dân nhờ cách mạng. Trong
những tác phẩ
m viết ở giai đoạn này, Kim Lân đi sâu vào thể hiện những
thay đổi tình cảm của người nông dân trong cách mạng, kháng chiến, sự
đổi đời của họ trong cải cách ruộng đất và những hoạt động cách mạng
thầm lặng bình thường nhưng thật đáng quý của họ.
Kim Lân là nhà văn chuyên viết truyện ngắn. Trong cả hai giai đoạn
sáng tác trước và sau cách mạng tháng tám, Kim Lân viết không nhiều
nhưng ở giai đ
oạn nào ông cũng có tác phẩm hay. Ông là cây bút viết
truyện ngắn vững vàng. “Thành công của Kim Lân chủ yếu do năng khiếu
bẩm sinh và vốn sống của người vốn là con đẻ của đồng ruộng. Một lòng đi
về với “đất”, với “ thuần hậu nguyên thuỷ” của cuộc sống nông thôn” [89,
tr.758].
Truyện ngắn Kim Lân hấp dẫn và được các nhà nghiên cứu quan tâm,
đề cập đến ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, v
ấn đề cảm hứng chủ đạo
và nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của Kim Lân cần được xem xét
ở bình diện rộng và mức độ bao quát hơn để hiểu rõ tài năng và đóng góp
của nhà văn.
2. Giới hạn của đề tài
2.1. Đối tượng khảo sát
Kim Lân là nhà văn chuyên viết truyện ngắn. Tác phẩm đã xuất bản:
- Làng, truyện ngắn, Tạ
p chí Văn nghệ, 1948, nhà xuất bản Văn nghệ,
Hà Nội, 1955.

3
- Nên vợ nên chồng, tập truyện ngắn, nhà xuất bản Văn nghệ, Hà Nội,
1955.
- Ông lão hàng xóm (cùng Nguyên Hồng, Nguyễn Văn Bổng), nhà
xuất bản Văn nghệ, Hà Nội, 1957.
- Anh chàng hiệp sĩ gỗ, nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội, 1958 .
- Cô gái công trường, truyện phim, nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội,
1960.
- Vợ nhặt, tập truyện ngắn, nhà xuất bản Văn học, Hà nội, 1984.
- Ông C
ản Ngũ, nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội, 1984.
- Tuyển tập Kim Lân, nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1996.
- Kim Lâm - Tác phẩm chọn lọc, nhà xuất bản Hội nhà văn, 2004.
Để phục vụ cho đề tài khoa học, đáng lẽ người viết phải khảo sát toàn
bộ truyện ngắn của Kim Lân nhưng do khó khăn trong việc sưu tập tư liệu,
hạn chế về thời gian nên ng
ười viết chỉ tập trung khảo sát 28 truyện ngắn từ
bốn nguồn tư liệu sau:
- Truyện Cô Vịa, báo Trung Bắc chủ nhật, số135, ngày 8-11-1942.
- Truyện Vợ chồng anh đội trưởng, báo Văn nghệ, số13, 1965.
- Tuyển tập Kim Lân, nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1996.
- Kim Lân - Tác phẩm chọn lọc, nhà xuất bản Hội nhà văn, Hà Nội,
2004.
Bên cạnh việc kh
ảo sát 28 truyện ngắn nêu trên, chúng tôi còn tiếp thu
một cách chọn lọc những nhận định đánh giá của các công trình nghiên cứu
đã có và những ý kiến của chính tác giả để đảm bảo tính khoa học, tính
khách quan cho luận văn.
2.2. Nội dung vấn đề
Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của một tác giả là đề tài gồm nhiều vấn
đề. Nhưng do nhu cầu nghiên cứu, nguồn tư liệu, quỹ thờ
i gian và những

4
hạn chế nhất định của bản thân, chúng tôi chỉ tập trung vào ba vấn đề: cảm
hứng chủ đạo, phương thức trần thuật và cấu trúc trần thuật trong truyện
ngắn của Kim Lân .
3. Lịch sử vấn đề
3.1. Phần mở đầu
Như đã trình bày ở trên, các công trình nghiên cứu về truyện ngắn của
Kim Lân chưa thật nhiều. Các công trình nghiên cứu này có thể chia làm
bốn nhóm. Một là, các bài vi
ết của nhà nghiên cứu về nội dung, nghệ thuật
truyện ngắn Kim Lân. Hai là, một số bài viết về hai tác phẩm (Làng, Vợ
nhặt) giảng dạy ở trường phổ thông. Ba là, các bài viết của Kim Lân nói về
những tác phẩm của mình. Bốn là, luận văn nghiên cứu về đặc điểm truyện
ngắn Kim Lân. Nhìn chung, các bài nghiên cứu đã đi vào đặc điểm truyện
ngắn củ
a Kim Lân ở những phương diện và những mức độ khác nhau.
Trong phạm vi giới hạn của đề tài, chúng tôi sẽ hệ thống những ý kiến nổi
bật, những nhận định quan trọng liên quan đến đề tài.
3.2. Để hệ thống các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
luận văn, chúng tôi phân chia ra các nhóm ý kiến sau
3.2.1. Hướng tiếp cận về nội dung
Kim Lân đến với văn học bằng sự say mê ham thích và ý chí vượt lên
số phận. Ông bước vào đời sống văn học còn bởi sự gặp gỡ tình cờ, gắn bó
với nhà văn Nguyên Hồng. Nguyên Hồng - người bạn văn của Kim Lân đã
nhận xét về những tác phẩm đầu tay của ông:
Từ giữa những năm 1943 - 1944 ấy, tôi được đọc mấy truyện của Kim
Lân. Thoạt tiên tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân
chương chướng thế nào ấy… Như
ng rồi, chỉ bập vào mấy truyện của anh
mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại nó có cái gì
chân chất của đời sống và con người nghèo hèn, khổ đau… [31, tr.10].

5
Ở lời nhận xét này, nhà văn Nguyên Hồng đã rất chính xác khi đánh
giá về phương diện nội dung và mối quan hệ giữa tác phẩm - hiện thực
trong văn chương của Kim Lân. Cũng gần với quan điểm của nhà văn
Nguyên Hồng, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đưa ra nhận xét:
Đọc văn xuôi Kim Lân, ta bắt gặp cái thế giới của những người
thường dân nghèo khổ vốn là hạng “hạ lưu”
ở xã hội cũ: Những người
nông dân miền xuôi mất nhà mất đất xiêu dạt lên miền ngược, táp vào một
xóm chợ bến sông, một góc phố núi hay ven một đồn điền, một xóm trai,
tiếp tục vật lộn với miếng sống sơ đẳng hằng ngày. Đã có lúc nhà văn gọi
những nhân vật thân thuộc ấy của ngòi bút mình là “ những đầu thừa đuôi
thẹo ở khắp xó xỉnh cu
ộc sống”. Cách gọi giống như là sự tự mệnh danh
đầy đau xót của chính các nhân vật ấy (…) Mạch kể chuyện của Kim Lân
dường như bắt rất nhạy vào những cảnh thương tâm: cảnh bỏ nhà xiêu dạt
vì công nợ, thuế khoá, cảnh ăn xin, cảnh chết đường chết chợ, cảnh bị áp
bức, đoạ đầy… [2, tr.56].
Khẳng định lại
điều này, năm 1994 trong bài viết Nghĩ về nghề văn ,
nhà văn Kim Lân bộc bạch:
Tôi đến với văn học ban đầu là từ sự say mê ham thích. Những truyện
ngắn đầu tay của tôi như Đứa con người vợ lẽ, Người kép già, Cô Vịa là
những truyện ngắn viết về đề tài xã hội. Đó là những câu chuyện về bản
thân tôi, tâm tư và số phận của tôi cũng nh
ư những người gần gũi trong
làng xóm của tôi (…) Tôi viết như một việc được thôi thúc từ bên trong.
Những cảm xúc suy tư của tôi đòi hỏi tôi phải viết. Thực chất, viết văn,
trước tiên tôi viết về mình [16, tr.262] (…) Nói đến tình yêu đất nước, nghe
cảm thấy xa xôi, nhưng tình cảm đối với làng thì thật gần gũi, gắn bó. Đối
với con người Việt Nam, làng xóm nuôi những con người lớn lên b
ằng cả
vật chất cũng như tinh thần.

6
Tình yêu của tôi đối với làng cũng như đối với cách mạng là nguồn
cảm hứng sâu sắc nhất khi tôi viết Làng [16, tr.268].
Ở những ý kiến trên, Kim Lân khẳng định viết văn đối ông như một
sự đòi hỏi cho mình một thân phận, một chỗ đứng trong xã hội. Văn ông là
những câu chuyện về bản thân và những người gần gũi trong làng xóm.
Nguồn cảm hứng của ông là con người làng quê, quê h
ương và cách mạng.
Năm 1996 trong lời giới thiệu Tuyển tập Kim Lân, nhà nghiên cứu
Lữ Huy Nguyên có trích dẫn ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu:
Vương Trí Nhàn, Lữ Quốc Văn và Nguyễn Đăng Mạnh:
Hình như những mẫu người đầu thừa đuôi thẹo ấy đã gửi một đại
diện của họ vào văn học và Kim Lân đã làm việc này một cách đàng hoàng
chững chạc [54, tr.16]
.
Đó là những trang số phận của các đầu thừa đuôi thẹo, được đưa từ
các xó xỉnh tối khuất lên mặt trang giấy trắng chất chứa nhân thế, nhân
tình hoặc những trang tuy nghiêng về nhiều phía phong tục, trình bày cặn
kẽ những thú chơi lành mạnh…, nhưng vẫn biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm
hồn của một người nông dân trước cách mạng - những người số
ng vất vả,
khổ nghèo nhưng vẫn yêu đời, trong sáng, thông minh, tài hoa [54, tr.18].
Kim Lân là một nhà tiểu thuyết phong tục hạng nhất của Việt Nam
[54, tr.18 - 19].
Ở ba ý kiến trên, các nhà nghiên cứu đã rất tinh tế khái quát đặc điểm
về nội dung trong truyện ngắn của Kim Lân. Từ các ý kiến này, nhà nghiên
cứu Lữ Huy Nguyên bổ sung và nhấn mạnh:
Tuy nhiên nếu có dịp đọc lại các tác phẩm của Kim Lân mà chủ yếu
Là truyện ngắ
n, ta sẽ thấy ông không phải chỉ là đại diện văn học của loại
nhân vật đầu thừa, đuôi thẹo; ông còn là đại diện văn học sáng giá của

7
những lớp người tài hoa, bặt thiệp, phong lưu riêng thú… chọi gà, thả
chim, đấu võ, đánh vật… [54, tr.16].
Cùng thống nhất với các quan điểm trên, nhà nghiên cứu Hoài Việt
đưa ra nhận xét về hai đề tài chính trong truyện ngắn của Kim Lân:
Chính cái vốn sống phong phú của ông đã dẫn ông tới với hai đề tài
chủ yếu trong nghiệp văn của ông:
- Số phận những người thấp cổ bé họng trong xã hội cũ
.
- Phong tục tập quán, những thú vui, trò chơi nơi thôn dã [88, tr.88].
Ngoài ý kiến về hai đề tài chủ yếu trong truyện ngắn của Kim Lân,
nhà nghiên cứu Hoài Việt còn chỉ ra nguồn gốc thành công của Kim Lân là
ở cái tâm và cái tài. Cái tâm của ông là lòng thương xót con người hay con
vật, là sự chân thật, thẳng thắn, ghét sự khuất tất, ám muội. Cái “tài là con
mắt nhìn, cái óc nghĩ, cây bút viết ra” [88, tr.89].
Năm 2003 trong phần giới thiệu về tác giả Kim Lân, nhà nhiên cứu
Tr
ần Hữu Tá đưa ra nhận xét:
Thế giới nghệ thuật của ông chỉ tập trung ở khung cảnh làng quê
cùng với cuộc sống, thân phận người nông dân (…) Những con người của
quê hương ông, thân thiết ruột thịt với ông, từ cuộc sống đói nghèo lam lũ
trực tiếp bước vào tác phẩm, tự nó toát lên ý nghĩa hiện thực, mặc dù nhà
văn chưa thật tự giác về điều đó .
Kim Lân viết rất hay về những cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong
lưu đồng ruộng”. Đó là những thú chơi lành mạnh mang màu sắc văn hoá
truyền thống của người dân quê như đánh vật, nuôi chó săn, gà chọi, thả
chim v.v…Những truyện ngắn Kim Lân viết về phong tục (Đuổi tà, Đôi
chim thành, Con Mã Mái (…) hấp dẫn không phải chỉ vì đã cung cấp được
những trang tri thức về phong tục mà chủ
yếu là vì nhà văn đã làm hiển
hiện lên được cuộc sống và con người làng quê Việt Nam cổ truyền, tuy

8
nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn có nhiều thú vui thanh lịch. Những con người
thật thà chất phác, nhưng thông minh, hóm hỉnh và tài hoa, đã đặt tất cả
niềm say mê của mình vào những thú chơi giản dị mà tao nhã tinh tế ấy,
chẳng khác gì những tâm hồn nghệ sĩ say mê sáng tạo nghệ thuật [90,
tr.758].
Ở ý kiến này, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá cũng nhấn mạnh hai nội
dung nổi bật trong truyện ngắn Kim Lân là: con người, cu
ộc sống nông
thôn và những sinh hoạt văn hoá phong phú ở vùng thôn quê.
Sau cách mạng tháng tám, Kim Lân tìm thấy nguồn cảm hứng mới, ý
thức hơn về trách nhiệm của một nhà văn cách mạng:
Sau cách mạng tháng tám, ngòi bút Kim Lân tập trung vào phương
diện xã hội chính trị, của đời sống nông dân gắn liền với vận mệnh đất
nước. Về đề tài này, Làng và Vợ nhặt xứng đáng được xem là những truyện
ngắn xuất s
ắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại [62, tr.49].
Với quan điểm lịch sử và cái nhìn biện chứng sắc sảo, Nguyễn Đăng
Mạnh đã đưa ra nhận xét thuyết phục về đặc điểm nội dung và vị trí truyện
ngắn của Kim Lân. Cũng cùng quan điểm này, khi giới thiệu truyện ngắn
Làng, nhà nghiên cứu Lữ Huy Nguyên khẳng định: “Phải nói đ
ây là một
chuyển biến mới, khá thành công của Kim Lân viết về người nông dân sau
cách mạng” [54, tr.20].
Năm 1991, Trần Ninh Hồ đưa ra ý kiến nhận xét, đánh giá về truyện
ngắn của Kim Lân:
Tuy tầm vóc, vị trí của mỗi nhà văn một khác, nhưng Kim Lân cũng
là một nhà văn thường đến với ta trong những khoảng chợt nhớ của đời
người rất khó diễn đạt thành lời ấy (…) Nă
m mươi năm, một nửa thế kỉ
cầm bút mà chỉ vẻn vẹn có chừng ngót chục truyện ngắn thì quả là ít ỏi.
Nhưng cũng kỳ lạ thay, mỗi khi lần mở những trang văn ít ỏi ấy, ta lại cảm

9
thấy không có một bước ngoặt, một chặng đường nào của con người Việt
Nam trong gần nửa thế kỉ qua mà Kim Lân không đá động tới dẫu chỉ bằng
sự chạm trổ hết sức khiêm tốn là: truyện ngắn [75, tr.106 - 107].
Đây có lẽ là nhận xét của người rất hiểu truyện ngắn Kim Lân. Nhưng
ở vấn đề này, chúng tôi thống nhất với quan điểm của nhà nghiên cứ
u Lại
Nguyên Ân hơn:
Do chỗ tập trung miêu tả người nông dân trong cách mạng dân tộc
dân chủ cho nên ở hầu hết truyện ngắn của ông, Kim Lân chưa chú trọng
khám phá óc tư hữu của họ. Nét tâm lý căn bản này, chỉ cần bước vào thời
kì đầu của cách mạng xã hội chủ nghĩa là lập tức bộc lộ rõ rệt. Nhà văn đã
thấy ngay nét đó: ở ông cả Luốn gốc me trong truyện ng
ắn cùng tên, nhà
văn đã khá tinh tế nhận thấy có một tương quan nào đó giữa thói gia
trưởng và óc tư hữu trong tâm lý người nông dân này (…) Đáng tiếc là
những tâm lí ứng xử như vậy của người nông dân trong cách mạng xã hội
chủ nghĩa đã không được Kim Lân tiếp tục phân tích và thể hiện nữa trong
văn xuôi của ông: giữa những năm sáu mươi về sau, hầu như ông đã thôi
không sáng tác nữa [2, tr.58 - 59].
Năm 2005 trong lu
ận văn Đặc điểm truyện ngắn Kim Lân, tác giả
Đặng Thị Huy Lam đã dành hẳn một chương viết về Người lao động nghèo
ở làng quê Việt Nam và tấm lòng của nhà văn Kim Lân. Trong chương này,
tác giả đi vào hai nội dung. Một là, hiện thực về làng quê Việt Nam và
người lao động nghèo. Ở nội dung này, tác giả khảo sát các vấn đề: phong
tục và sinh hoạt văn hoá làng quê, những mảnh đời đầu thừ
a đuôi thẹo,
cuộc sống mới của người lao động nghèo sau cách mạng tháng tám. Hai là,
tấm lòng của nhà văn Kim Lân. Nội dung này bao gồm vấn đề: cái tôi giàu
lòng nhân ái, sự trân trọng và ca ngợi cái đẹp trong tâm hồn của người lao
động nghèo. Với những nội dung trên, có thể nói tác giả Đặng Thị Huy

10
Lam đã tìm hiểu nội dung của truyện ngắn Kim Lân theo các định hướng
của những công trình nghiên cứu đã có. Đóng góp của tác giả là đã hệ
thống và cụ thể các quan điểm để phục vụ cho luận văn của mình.
3.2.2. Hướng tiếp cận về nghệ thuật
Như đã trình bày, các công trình nghiên cứu truyện ngắn của Kim Lân
chưa nhiều. Đặc điểm các công trình nghiên cứu v
ề nghệ thuật truyện ngắn
của Kim Lân cũng chỉ ở mức độ riêng lẻ, chưa tập trung và hệ thống.
Năm 1986 trong bài Văn xuôi Kim Lân, nhà nghiên cứu Lại Nguyên
Ân đưa ra nhận định:
Có lẽ do số lượng tác phẩm không nhiều nên truyện ngắn Kim Lân
cũng không thật đa dạng về các kiểu cấu tứ. Bằng vào hai tập Vợ nhặt và
Nên vợ nên chồng, có thể kể đượ
c khoảng ba kiểu truyện chính. Kiểu phổ
biến hơn cả có thể gọi là những truyện ngắn tính cách. Nhiệm vụ nghệ
thuật mà nhà văn vẽ ra ở đó là vẽ ra một con người (…) Hơi khác chút ít
với kiểu truyện tính cách này, Vợ nhặt là truyện ngắn không chú tâm hẳn
vào nhân vật nào (…) Diễn biến của truyện không nhằm khám phá một nét
tính cách nào của một trong số các nhân vật. Cái được chủ yếu
ở đây là
miêu tả một tình huống. Đây có thể gọi là ước lệ là truyện ngắn tình huống
(…) Có một kiểu truyện nữa mà Kim Lân viết rất ít. Tôi muốn nói truyện
ngắn Con chó xấu xí từng được đặt làm cái tên chung cho tập truyện Vợ
nhặt hồi in lần đầu thành sách. Đây là truyện có hơi hướng ngụ ý [2, tr.59
- 61].
Ở ý kiến này, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân chia truyện ngắn Kim
Lân thành ba loại: truy
ện ngắn tính cách, truyện ngắn tình huống và truyện
ngắn ngụ ý. Cũng trong bài viết này, nhà nghiên cứu còn đưa ra nhận xét về
ngôn ngữ và chất giọng trong văn xuôi Kim Lân:

11
Chất giọng thường xuyên trong truyện ngắn của Kim Lân là chất
giọng thực sự văn xuôi. Nó không thích hướng vào chất trữ tình, không
thích nống lên thống thiết. Nó thích phô bày cái nôm na thật thà, đáng yêu
nhưng cũng đáng tức cười của những sự thật xung quanh chứ không thích
phủ lên các sự thật ấy một sự cảm động đến rưng rưng.
Chính là do thích phô bày nôm na thực thà của những con người và sự
vật xung quanh nên vă
n xuôi này đã chú trọng khai thác các khả năng miêu
tả của các ngôn ngữ (…) Nhà văn rất chú ý miêu tả lời ăn tiếng nói của họ
và đã biến thứ ngôn ngữ sống của những cư dân sống thực đó thành một
đối tượng nghệ thuật rất đáng lắng nghe, nếu ta biết nghiệm ra cái vẻ đẹp
rất thực của lời ăn tiếng nói ấy [2, tr.62].
Ở
cả hai ý kiến trên, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã rất có cơ sở
khi nhận xét về ba kiểu truyện trong truyện ngắn của Kim Lân. Đặc biệt
hơn, tác giả rất sắc sảo khi phát hiện một trong những đặc sắc của văn xuôi
Kim Lân là ngôn ngữ. “Ngôn ngữ nhân vật có vai trò quyết định trong việc
thể hiện những tâm lí cổ truyền của người nông dân” [2, tr.62].
Năm 1994 trong bài Nghĩ về nghề v
ăn , Kim Lân bộc bạch:
Khi sáng tác truyện ngắn, đối với tôi chi tiết vô cùng quan trọng.
Trong truyện ngắn của tôi đầy ắp chi tiết. Tôi nói bằng chi tiết. Truyện của
tôi viết ra không ai kể lại được .
Truyện Làng, Vợ nhặt, Bố con ông gác máy bay trên núi Côi Kê, Ông
lão hàng xóm nếu kể cốt truyện ra thì tẻ nhạt không có gì đáng chú ý cả.
Chi tiết lấn át cốt truyện, chi tiết thể hiện một cách tinh tế nhất và rõ ràng
nhất tính cách nhân v
ật cũng như hoàn cảnh sống của nhân vật [16,
tr.264].
Năm 1996 trong lời giới thiệu Tuyển tập Kim Lân, nhà nghiên cứu
Lữ Huy Nguyên đã mượn lời của nhà nghiên cứu Nguyên An để đánh giá

Xem chi tiết: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN